Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Ինչպե՞ս է առաջացել աշխարհագրությունը։Ամենասկզբում եղել է մեկ գիտություն. գիտություն բնության մասին: 16-17 դարերից մայր գիտությունից տրոհվել են կենսաբանությունը, քիմիան, ֆիզիկան և աշխարհագրությունը: Այնուհետև Աշխարհագրություն ընդհանուր գիտությունից առանձնացել են ֆիզիկական աշխարհագրությունը (երկրագիտությունը) և սոցիալ-տնտեսական աշխարհագրությունը, որը ի սկզբանե անվանվել է տնտեսական աշխարհագրություն:Դարեր շարունակ աշխարհագրությունն ուսումնասիրել է միայն բնությունն ոմւ բնական
   երևույթները: Ըստ էության այդ ուսումնասիրությունը կատարողը եղել է բնական (ֆիզիկական)
   աշխարհագրությունը: Սակայն, երբ վերածննդի ժամանակաշրջանում հայտնագործվեցին նոր
   տարածաշրջաններ, ինչպես նաև զարգացան արդյունաբերությունն ու տրանսպորտը,
   աշխարհագրության կազմում հիմնադրվեց նոր ենթաճյուղ տնտեսական աշխարհագրությունը, որն սկսեց ուսումնասիրել տնտեսության տեղաբաշխման հարցերը: Տնտեսական աշխարհագրության զարգացման արդյունքում աշխարհագրությունը դադարեց պարզ միայն բնական
   գիտություն լինելուց և դարձավ բարդ գիտություն, տարբերվելով մյուս բոլոր գիտություններից:
   
2. Որո՞նք են ժամանակակից աշխարհագրության հիմնախնդիրները: աշխարհագրության մի
   ենթաճյուղը բնական (ֆիզիկական) աշխարհագրությունը մտնում է բնական գիտությունների, իսկ մյուսը տնտեսական աշխարհագրությունը հասարակական գիտությունների մեջ: Այսպիսով աշխարհագրությունը միակն է, որ միաժամանակ և՛ բնական, և՛ հասարակական
   գիտություն է:
   
3. Նշեք 5 բնական և 5  հասարակական գիտություն, որո՞նք կապ ունեն աշխարհագրության հետ:Հնարավորության դեպքում ցույց տվեք այդ կապը: 
   
   Բնական գիտություններ-կենսաբանություն և ֆիզիկա
   
   Հասարակական-պատմություն և տնտեսագիտություն

Լրացուցիչ աշխատանք․

1. Ո՞ր սննդի վրա սնկեր զարգացան:

հացի վրա

2. Ի՞նչ գույն ունեն բորբոսները:

Հաճախ հացը, բանջարեղենը, գոմաղբը պատվում են սպիտակ, դեղին կամ կանաչ փառով,
որը որոշ ժամանակ անց սնանում է: Այդ փառը տարբեր տեսակների բոր-
բոսասնկերն են, որոնք սննդամթերքը դարձնում են օգտագործման համար ոչ
պիտանի : Օրինակ` մուկոր սունկն առաջացնում է սկզբում սպիտակ,
ապա սն գույնի փառ, որը կազմված է թելանման սնկամարմնից:

3. Ի՞նչի մասին կարող են վկայել բորբոսների գույնի տարբերությունները:

Կաղապարի գույնի տարբերությունները կարող են ցույց տալ նրա բնույթի տարբեր ասպեկտները, շրջակա միջավայրի պայմանները և դրա ձևավորումն առաջացնող միկրոօրգանիզմների տեսակները: Ահա կաղապարի գույնի տարբերությունների մի քանի հնարավոր մեկնաբանություններ.

Կաղապարի տեսակը. Կաղապարի տարբեր տեսակներ կարող են ունենալ տարբեր գույներ: Օրինակ, Aspergillus բորբոսը կարող է լինել կանաչ, մինչդեռ Penicillium բորբոսը սովորաբար կապույտ կամ կանաչ է:

Բնապահպանական պայմաններ. բորբոսի գույնը կարող է կախված լինել աճող միջավայրի բաղադրությունից, խոնավությունից, ջերմաստիճանից և շրջակա միջավայրի այլ գործոններից: Օրինակ՝ բորբոսը կարող է փոխել գույնը՝ կախված նրանից, թե ինչի վրա է աճում։

Գունանյութերի տեսակները. Բորբոսը կարող է արտադրել տարբեր գունանյութեր, որոնք տալիս են տարբեր գույներ: Օրինակ, անտոցիանները կարող են բորբոսին տալ կարմիր կամ մանուշակագույն գույն, մինչդեռ կարոտինոիդները կարող են բորբոսին տալ նարնջագույն կամ դեղին գույն:

Աճման փուլ. բորբոսի աճի տարբեր ժամանակահատվածներում նրա գույնը կարող է փոխվել: Օրինակ՝ երիտասարդ բորբոսը կարող է լինել սպիտակ կամ թեթև, մինչդեռ հասուն բորբոսը կարող է ձեռք բերել իր տեսակին բնորոշ գույն։

Աղտոտիչներ. Երբեմն բորբոսի գույնը կարող է պայմանավորված լինել շրջակա միջավայրում աղտոտիչների կամ այլ միկրոօրգանիզմների առկայությամբ:

Կաղապարի գույնի ուսումնասիրությունը կարող է օգնել որոշել դրա տեսակը, վիճակը և հնարավոր վտանգը: Այնուամենայնիվ, բորբոսի ճշգրիտ նույնականացումը և գնահատումը հաճախ պահանջում է լաբորատոր նմուշի վերլուծություն:

4. Ի՞նչ պայմաններ են անհրաժեշտ բորբոսի աճի համար: 

Բորբոսը միկրոօրգանիզմ է, որը կարող է աճել և վերարտադրվել տարբեր պայմաններում, բայց սովորաբար այն պահանջում է որոշակի պայմաններ ակտիվ զարգանալու և տարածվելու համար: Բորբոսի առաջացմանն ու զարգացմանը նպաստող հիմնական գործոններն են.

Խոնավություն: Բորբոսը ծաղկում է խոնավ պայմաններում: Բորբոսը աճելու համար օպտիմալ խոնավությունը սովորաբար կազմում է 70-90%: Բարձր խոնավությունը խթանում է խտացման և խոնավության ձևավորումը մակերեսների վրա՝ ստեղծելով իդեալական պայմաններ բորբոս աճելու համար:

Ջերմաստիճանը. Կաղապարների տարբեր տեսակներ նախընտրում են տարբեր ջերմաստիճանային պայմաններ: Սովորաբար, բորբոսը կարող է աճել 0-ից 35 աստիճան Ցելսիուսի ջերմաստիճանում, սակայն որոշ տեսակներ կարող են գոյատևել բարձր կամ ցածր ջերմաստիճաններում:

Աճող միջավայր. բորբոսն օգտագործում է օրգանական նյութերը որպես սննդի աղբյուր: Այս նյութերը կարող են ներառել փայտանյութեր, սննդամթերք, տեքստիլ և այլ օրգանական ենթաշերտեր:

Օդափոխում և օդի շրջանառություն. լավ օդափոխությունը և օդի շրջանառությունը կարող են օգնել կանխել բորբոսի ձևավորումը, քանի որ այն օգնում է մակերեսները արագ չորանալ և նվազեցնել խոնավությունը:

Լույսի անհասանելիություն. Բորբոսը սովորաբար աճում է մութ պայմաններում և զգայուն է լույսի նկատմամբ: Հետեւաբար, որտեղ լույսի հասանելիություն չկա, բորբոսը կարող է ավելի ակտիվորեն բազմանալ:

Թթվածնի առկայության բացակայություն. բորբոսների որոշ տեսակներ կարող են աճել թթվածնի պակասի պայմաններում, օրինակ՝ բորբոսը, որը ձևավորվում է սննդի փաթեթավորման ներսում:

Տարածքները չոր, լավ օդափոխվող և մաքուր պահելը միջոցներ են, որոնք կանխում են բորբոսի առաջացումը և աճը բնակելի և աշխատանքային տարածքներում: Կարևոր է նաև պարբերաբար ստուգել և վերացնել խոնավության աղբյուրները՝ կանխելու խոնավության կուտակումը և բորբոսի առաջացումը:

Լրացուցիչ տնային առաջադրանք

1. Ո՞ր նյութերն են կոչվում մաքուր:Մաքուր են համարվում այն նյութերը, որոնք կազմված են միատեսակ կառուցվածքային մասնիկներից (մոլեկուլ, ատոմ, իոն):
   
2. Քանի՞ տեսակի խառնուրդներ կան:

Խառնուրդները լինում են երկու տեսակ՝ համասեռ և անհամասեռ:

1. Ո՞ր խառնուրդներն են կոչվում համասեռ:

Համասեռ խառնուրդների բաղադրիչների բաժանման հիմնական եղանակներն են` 1. շոգիացումը, 2. բյուրեղացումը, 3. թորումը.

1. Ո՞ր խառնուրդներն են կոչվում անհամասեռ:

Անհամասեռ խառնուրդների բաղադրիչների բաժանման հիմնական եղանակներն են` 1. պարզեցումը, 2. ֆիլտրումը, 3. բաժանիչ ձագարի կիրառումը, 4. մագնիսի ազդեցությունը.

существительные ,прилагательные

колючая ,красивaя ,длинная роза-женский род .

деревяанный, красивый, красный стол-мужской род .

белый ,пушистый,мягкий заяц-мужской род .

Урок 1

Вы уже хорошо знаете, что в русском языке существительные могут быть мужского (он), женского (она) или среднего (оно) рода.

Трудно определить род существительных, которые оканчиваются на -ь. Такие слова надо запоминать. Однако есть несколько секретов, которыми я хочу поделиться с вами.

1. Если вы встретили слово на -ь в тексте, обратите внимание на соседние слова, особенно прилагательные и глаголы в прошедшем времени. Например, вы читаете: «Спортсмен получил золотую медаль». Слово «медаль» употреблено в винительном падеже, а прилагательное «золотую» — в винительном падеже и женском роде. Значит, слово «медаль» — это слово женского рода.

2. Запомните! Всегда относятся в мужскому роду:

названия месяцев (октябрь, июнь);
слова на -арь (словарь, календарь);       
слова на -тель (учитель, выключатель).

3. Запомните! Всегда относятся с женскому роду:
слова на -чь, -шь, -щь (ночь, мышь, вещь и др.);  
слова на -ость (они образованы от прилагательных; сухой — сухость, мягкий — мягкость);
слова на -бь, -вь, -дь, -зь, -сь, -ть (любовь, тетрадь и др.).

Исключения: голубь, лебедь, дождь, гвоздь — это слова мужского рода!  4. Слова на -ль, -нь, -рь могут быть как мужского, так и женского рода.

Упражнение 1

Подобрать подходящее по смыслу имя существительное и определи его род.

Добрая, любимая, родная ,красивая-женский .
Весенний, звонкий, говорливый ,летний-средний род .
Интересная, библиотечная, любимая, умная-женский .
Шелковое, красивое, длинное ,короткое-мужской род .
Круглый, обеденный, деревянный ,квадратный-средний род .
Новогодний, веселый, долгожданный, праздничный-средний род .
Яркое, весеннее, игривое, впечатлителъное-мужской род .
Сочное, вкусное, спелое, сладкое-мужской род .
Сладкий, ночной, кошмарный ,приятний-средний род .
Чистая, питьевая, прозрачная ,блестящая-женский .

Упражнение 2

Составь сочетания имен существительных со словами мой, моя, мое, укажи род.

Свеча-моя-женский
полотной-мое-средний род
друг-мой-мужской род
взгляд-мое-средний род
дочка–моя-женский
вьюга–моя-женский
ружье–мое-средний род
озеро–мое-средний род
кроссворд-мой-мужской род
жилище–мое-средний род

Упражнение 3

Определи род существительных, запиши слова в три столбика. Над столбиками напиши :м.р., ж.р, ср.р.

Жидкость, кино, киносъемка, килограмм, рассада, питье, свет, поездка, новоселье, подъезд, троллейбус.

Упражнение 4

• Определи, верно ли имена существительные мужского и женского рода распределены по столбикам.
• Спиши, обозначь в словах орфограммы:

М.р	Ср.р	Ж.р.
Носорог	Сторож	Анна
Ночь	Солнце	Кукла
Звездопад	Рассказ	Шишечка
Варежка	Стихотворение	Дядя
Сочинение	Пение	Подсказка

04.10.23

1.Տրված բառերով բաղադրյալ բառեր կազմի՛ր:

Կեր-կերակուր, գնաց-տիեզերագնաց, ասաց-ասացվածք, անվան-անվանակոչում, մարդիկ-մարդաշատ:

2.

Յուրաքանչյուր շարքի չորս բառերն ի՞նչ ընդհանուր հատկանիշ ունեն, որ նույն շարքի բառը չունի:

ա) վանք բ) հարսնացու գ) Հովհաննես Թումանյան) կապիկ

անտառ տիեզերագնաց Թբիլիսի տեր

գայլ եղբայր Լուսաստղ սարսափ

երեխա գիտնական մոլորակ կամուրջ

թփուտ առնետ «Ջութակ և սրինգ» երեխա

3. Բառակապակցությունների բառերն արտահայտի´ր բառերով:

Մարդկանց հավաքական ամբողջություն (շատ մարդիկ միասին), աշակերտների ամբողջություն-դասարան, զինվորներ ամբողջություն-բանակ, շատ դեղեր-դեղատուն, ծնողներն ու զավակները միասին-ընտանիք, ուսանողների ամբողջություն-:

Գոյականները կարող են ցույց տալ մեկ առարկա կամ մեկից ավելի միատեսակ առարկաներ: Ըստ դրա՝ գոյականները լինում են եզակի և հոգնակի: Դա գոյականի թիվն է:

Սովորում ենք հայոց լեզվի խոսքի մասերը։

Հայերենում տասը խոսքի մաս կա, և բոլոր բառերը տեղավորվում են դրանց մեջ: Կան բառեր, որոնք կարող են պատկանել տարբեր խոսքի մասերի: Մի խոսքի մասի պատկանող բառը կարող է գործածվել այլ խոսքի մասի իմաստով (օրինակ` կապույտը սիրել կապակցության մեջ կապույտ ածականը գործածվել է որպես գոյական` գոյականաբար):

Սովորենք խոսքի մասերը հերթականությամբ։

Գոյական

Առարկա ցույց տվող բառերը կոչվում են գոյականներ:

Առարկա ասելով հասկանում ենք՝

1.իրեր, oրինակ՝  պատ, աթոռ, ծաղիկ,

2. կենդանիներ, oրինակ՝ արջ, կրիա,

3.երևույթներ (ընդ որում, երևույթ ցույց տվող բառերը ոչ շոշափելի առարկաներն են),  oրինակ՝ երազանք, ամպրոպ և այլն,

4.անձինք, oրինակ՝ մարդ, աղջիկ, այդ թվում՝

• անձնանուններ, oրինակ՝  Հովհաննես Թումանյան,
• մասնագիտություն, զբաղմունք՝ oրինակ՝ դերասան, որսորդ, դարբին, տնտեսուհի:

Գոյականները պատասխանում են ի՞նչ կամ ո՞վ հարցերին` ի՞նչ՝ պատուհան, ձի, ընկերություն, կարկուտ, ո՞վ — բժիշկ:

Այլ բառեր կարող են ցույց տալ՝

• առարկա կամ առարկաների ամբողջություն՝ առանց դրանք անվանելու, oրինակ՝ բոլորը, ոչինչ, սա,
•  գործողություն. այդ դեպքում կպատասխանեն ի՞նչ անել, ի՞նչ անող, ի՞նչ արած  հարցերին, oրինակ՝ գրել,երգող, նստած, 
• առարկայի հատկանիշ. այդ դեպքում կպատասխանեն ինչպիսի՞  հարցին՝  կարմիր, 
• առարկաների քանակ, այդ դեպքում կպատասխանեն  քանի՞, ո՞րերորդ հարցերին՝ յոթ, տասներորդ, 
• գործողության հատկանիշ. այդ դեպքում կպատասխանեն ե՞րբ, ինչպե՞ս, որտե՞ղ և այլ հարցերի՝ առավոտյան, միանգամից, դանդաղ, ամենուրեք:

Ուշադրություն

Գոյականները լինում են հատուկ և հասարակ, անձնանիշ և իրանիշ, կարող են լինել որոշյալ և անորոշ, եզակի և հոգնակի: Գոյականը կարող է հոլովվել ( միասին ծանոթանալու ենք և քննարկելու ենք մանրամասն։)

Գործնական հայոց լեզու

1. Փակագծերում տրված բառերից և բառակապակցություններից նախադասության մտքին համապատասխանող գոյականներ ստացի՛ր և գրի՛ր կետերի փոխարեն:

Բնության մեջ համատարած լռություն չկա:

Աղմուկը կարող է հիշողության պատճառ դառնալ:

Աշխատանքը հոգնած մարդու վրա ազդում է քաղաքային … (երթալ ու գալ) աղմուկը, բարձրաձայն … (խոսել):

Կա ենթադրություն որ ջուրը ոչ միայն Երկրի, այլ նաև ուրիշ մոլորակի վրա է շատ:

… (մարդու մասին գիտությամբ զբաղվող) վկայում են, որ մարդկանց մարմնի յոթանասուն տոկոսը ջրից է բաղկացած:

Բժշկության խորդանիշ եղել և մնում է օձը:

2. Տրված գոյականները երկու խմբի բաժանի´ր:

Մարմին, մշակույթներ, նյութեր, շարժում, ժամանակ, մարմիններ, ճանապարհ, օրացույցներ, դաշտ, շարժումներ, նյութ, դաշտեր, մշակույթ, ճանապարհներ, ժամանակներ, օրացույց:

Հոգնակի-Մշակույթներ,նյութեր, մարմիններ, օրացույցներ, շարժումներ, դաշտեր, ճանապարհներ, ժամանակներ։

եզակի-Մարմին, շարժում, ժամանակ, ճանապարհ, դաշտ, նյութ, մշակույթ, օրացույց։

Միանդամը բազմանդամի հետ բազմապատկելիս, պետք է միանդամը հերթականությամբ բազմապատկել բազմանդամի բոլոր անդամներով:
Օրինակ՝
a(2-b+3a)=a2-ab+a3a=2a-ab+3a²

Իսկ հակառակ գործողությունը, երբ բազմանդամը ներկայացվում է միանդամի և մեկ այլ բազմանդամի արտադրյալի տեսքով, կոչվում է ընդհանուր արտադրիչը փակագծերից դուրս բերում:
Օրինակ՝

x²y+x²y²=x²y(1+y)

Տրված բազմանդամը -1-ով բազմապատկելուց ստացված բազմանդամն անվանում են տրված բազմանդամի հակադիր բազմանդամ:
Օրինակ՝ a-b²+15 և -1(a-b²+15)=-a+b²-15 հակադիր բազմանդամներ են:

Առաջադրանքներ

1) Գտեք միանդամի և բազմանդամի արտադրյալը.

ա) x(x-y+10)=x²+xy+10x

բ) (x-y)(-3)=-3x+y3

գ) (a+b-c)a=a²+ab+ac

դ) (a-b+c)2b=2ba+2b²+2bc

2) Ընդհանուր արտադրիչը դուրս բերեք փակագծերից.

ա) 3a+ 3b=3 (a+b)

բ) 2x-2y=2 (x-y)

գ) 5a+10=5 (a+2)

դ) 14-7y=7 (2-y)

ե) 12x+6y=6 (2x+y)

զ) 4-4a=(1-a)

է) ab-bc=b (a-c)

3) Գտեք միանդամի և բազմանդամի արտադրյալը.

ա)(x²-xy+y²)(-12x²y³)

բ) 2a²b⁵(a⁴-5ab²-3b²):

Առաջադրանքներ (լրացուցիչ)

4) Ձևափոխեք արտահայտությունը կատարյալ տեսքի բազմանդամի.

ա) 4(x-y)+7(x-y)=4x-4y+7x-7y=11x-11y

բ) 2a-3(b-a)=2a-3b+3a=5a-3b

գ) 2(a-b)-3(a+b)=2a-2b-3a-3b=-a-5b

դ) 2ab(a+2b)-3ab(b-a)=2a²b+4ab²-3ab²+3a²b=5a²b+ab²

5) Գտեք միանդամի և բազմանդամի արտադրյալը.

ա) -2x(x+y)=-2x²-2xy

բ) (7+3y-xy)(-3xy)=-2xy=9xy²+3x²y²

գ) 3ab(a-2+b)=3ab(+a-2+b)=3aba-3ab2+3abb=3a²b-6ab+3ab²

դ) (-ab)(ab+ac+bc)=-abab-abac-abbc=-a²b²-a²bc-ab²c

6) Ընդհանուր արտադրիչը դուրս բերեք փակագծերից

 ա) a²+ab=a (a+b)   

 բ) b⁵-b²=b² (b³-1)

 գ) x²-x=x (x-1)                       

 դ) x²y²+y⁴=y²(x²+y²)

 ե) 2xy-x³=x (2y-x²)           

զ) 4a⁶-2a³b=2a³ (2a³-b)

7) 

ա) 8abx-6acy-10ak

բ) 63xy-84y²+98ay

գ) 20ax-35bx-40x²:

8)

ա) x³+x²-x=x (x²+x-1)

բ) -5x²y²-5xy²=-5xy² (x+1)

գ) 2a³b-6ab⁴+4a²b³=

դ) 16x+8x²-4x³+2x⁴=

Մի քանի բազմանդամներ իրար գումարելիս կամ հանելիս օգտագործվում են փակագծեր, իսկ այդ փակագծերը բացելու համար պետք է օգտվել հետևյալ կանոններից.

• Եթե փակագծերի առջև դրված է պլյուս նշան, ապա փակագծերը կարելի է բաց թողնել առանց փոխելու նրանց մեջ գտնվող գումարելիների նշանները։
• Եթե փակագծերի առջև դրված է մինուս նշան, ապա փակագծերը կարելի է բաց թողնել փոխելով նրանց մեջ գտնվող գումարելիների նշանները։
• Եթե փակագծերի առջև որևէ նշան չկա, ապա ենթադրվում է, որ դրած է պլյուս նշան:

Առաջադրանքներ

3) Բազմանդամի առաջին երկու անդամները փակագծերի մեջ առեք` դրանց առջև դնելով մինուս նշան, իսկ վերջին երկուսը` փակագծերի մեջ` դնելով պլյուս նշան:

ա) x²-y²+2x-1=(x²-y²)+(2x-1)

բ) -a²-3a²+4-a=(a²+3a²)+(4-3)

գ) 9y²-1-x²-6y=(9y²-1)+(x²-6y)

դ) -x+y+x²-y²=(x+y)+(x²-y²)

Առաջադրանքներ (լրացուցիչ)

4) Բացեք փակագծերը և պարզեցրեք.

ա) (5a+3)-(a-4)=5a+3-a+4=4a+7

բ) (x-5y)+(3x-4y)=x-5y+3x-4y=4x-9y

գ) -(x-y)-(3x+y)= x-y+3x+y=4x

դ) -(9-3v)+(12-v)=9-3v+12-v=21+4v

5) Ձևափոխենք արտահայտությունը կատարյալ տեսքի բազմանդամի.

ա) (7a-3b)-(5a+3b)-(a-5b)=7a-3b-5a-3b-a+5b=a-b

բ)  (8x-5)+(3x-7)-(9x-1)

գ) 43x-19y-(15x-34y)+(9x-7y)

դ) 5-7a-(8-6a)+(5+a)

ե) (x²+4x)+(x²-x+1)-(x²-x)

զ) (abc+1)+(-1-abc):

6) Պարզեցրեք արտահայտությունը.